Home / Werkstukken / Onderwerpen

Utrechtse fabrieken en gastarbeiders (Demka en Werkspoor)

Veelkleurig Nederland, de multiculturele maatschappij
Woonden er in Nederland in 1900 nog maar ruim vijf miljoen mensen in Nederland, op nieuwjaarsdag 2000 waren het er drie keer zoveel: 15.864.000. In die tussentijd is de samenstelling van de bevolking sterk veranderd. Na 1954 vertrokken veel Nederlanders naar het buitenland, vooral naar Australië, Canada, de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. Nieuwkomers kwamen uit Indonesië - voormalig Nederlands-Indië - na de onafhankelijkheid van dat land.
Vanaf begin van de jaren zestig werden uit landen als Italië, Spanje, Joegoslavië, Turkije en Marokko werkkrachten gehaald, eerst tijdelijk, daarna voorgoed. Hun families volgden. Bij de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 koos een grote groep mensen voor hun Nederlandse paspoort en vestigden zich in Nederland. Ook liet Nederland vluchtelingen toe. De Europese grenzen werden opgeheven, waardoor het mogelijk werd overal in Europa te werken en wonen.

Utrecht als multiculturele stad
Dertig procent van de bevolking van de stad Utrecht behoort tot de groep die we formeel allochtoon noemen. Tweederde daarvan is van niet-westerse afkomst. Daarmee is Utrecht een echte grote stad. Iedere groep allochtonen heeft zijn eigen verhaal, maar een groot deel van de verhalen is verbonden met de fabrieken in Utrecht.
Aan het begin van de 20^ste eeuw trok Utrecht door de centrale ligging in ons land vele bedrijven aan, zoals de constructiewerkplaatsen Jaffa en Drakenburgh en koffiebranderij Douwe Egberts.
De metaalindustrie nam vanaf dat moment een grote plaats in. Twee voor Utrecht belangrijke fabrieken zijn de Demka en het Werkspoor, beide in Zuilen. Bij deze fabrieken werkten in 1920 al honderden arbeiders. Tot 1980 werkte een groot deel van de arbeiders in Noordwest in één van de staalfabrieken. Hele families werkten bij hetzelfde bedrijf. De Demka was lange tijd één van de grootste werkgevers in Utrecht. Deze fabriek had`zelfs een eigen school waar jongeren werden opgeleid voor Demka-werknemer.
Twintig jaar geleden sloot deze fabriek de deuren, toch is de naam nog een begrip in Utrecht en al helemaal in Zuilen. De sluiting in 1983 was een drama voor de mensen bij de fabriek, maar achteraf was het beter dat de zeer vervuilende staalfabrieken gesloten werden. Ze hoorden niet meer thuis in een woonwijk; de bestrating en de huizen van de Amsterdamsestraatweg hadden de kleur van verroest ijzer.

Werkspoor en Demka
Beide fabrieken hebben zich rond 1915 in Utrecht gevestigd. Werkspoor kwam oorspronkelijk uit Amsterdam, maar daar was te weinig ruimte om uit te breiden. En uitbreiding was nodig: er was veel vraag naar wagons en locomotieven voor spoor- en tramlijnen. In 1914 werd de nieuwe fabriek in Utrecht geopend.
Mijnheer De Muinck Keizer was de eigenaar van een ijzergieterij in Martenshoek (in de provincie Groningen). Hij zag veel kansen voor zijn fabriek, de Demka, (De Muinck Keizer, dus vernoemd naar de eigenaar) maar dan moest de fabriek wel op een goede plek staan, ergens centraal in het land. De Muinck Keizer koos voor Zuilen, bij Utrecht; ook omdat Werkspoor zich daar vestigde. En die fabriek had staal nodig, staal dat de Demka kon leveren. Een deel van het personeel verhuisde mee: 35 gezinnen verlieten Groningen om in Utrecht opnieuw te beginnen.

Wonen
In de buurt van de fabrieken werden woningen voor de arbeiders gebouwd, in het nog lege deel tussen de toen nog zelfstandige gemeente Zuilen en Utrecht. Langs de Amsterdamse Straatweg kwamen nieuwe woonwijken, met sportvelden (Elinkwijk), scholen en winkels.

Personeel
In 1917 had de Demka 230 werknemers. Dit waren voor een deel de Groningers die meeverhuisd waren. Maar verder werkten er ook Utrechters en Belgen die vanwege de Eerste Wereldoorlog (1914 - 1918) naar Nederland gevlucht waren.
Na de Tweede Wereldoorlog breidde de Demka uit met een staalsmederij en - smelterij. Het werd steeds moeilijker arbeiders te krijgen. Met advertenties en voorlichtingsbijeenkomsten in Groningen, Friesland, Drenthe, Zeeland en Overijssel proberen de fabrieken arbeiders te lokken.

Arbeiders van verder weg
In de jaren 50 gingen de fabrieken op zoek naar nieuwe mogelijkheden om aan werkkrachten te komen voor het vuile en zware werk waarvoor weinig opleiding nodig was. Polen, Duitsers, Luxemburgers en Hongaren werden naar Utrecht gehaald. Aan het eind van de jaren '50 kwamen ook de eerste Italianen en Spanjaarden naar Utrecht. Een aantal jaren later kregen zij gezelschap van Grieken, Turken, en Marokkanen. De nieuwkomers werden gehuisvest in pensions, vele te vinden in de Stationswijk, de binnenstad en aan de oostkant van de stad.
De werkgevers en de gemeente verwachten dat deze ´gastarbeiders´na het aflopen van hun contract naar het land van herkomst zouden terugkeren. Voor Italianen en Spanjaarden ging dit veelal op, Turken en Marokkanen bleken vaak blijvers.

Meer informatie?
Bezoek het publiekscentrum van Het Utrechts Archief en maak kennis met Umberto Attorino die in 1960 bij de Demka ging werken. Je kunt hier ook filmpjes bekijken van de Demka.

1964: Antilliaanse werknemers voor Werkspoor
Tijdbalk Utrechtse geschiedenis
1983: Sluiting Demka staalfabrieken
Tijdbalk Utrechtse geschiedenis
Enkele reis Utrecht; nieuwkomers in Utrecht
Project voor de onderbouw vo (2vmbo)
Veelkleurig Nederland
entoen.nu - Canon van Nederland

Voor afbeeldingen kijk bij collectie beeldmateriaal.