Home / Werkstukken / Onderwerpen

De Franse tijd: de Pyramide van Austerlitz (1804)

Napoleon Bonaparte (1769 - 1821)
De geschiedenis van Nederland staat nooit los van ontwikkelingen in het buitenland. Dat geldt zeker voor het einde van de 18^de en begin van de 19^de eeuw toen Napoleon Bonaparte de Franse leider was. Hij was een militair die in 1799 de Franse regering afzette, vervolgens het grootste deel van Europa veroverde en zichzelf tot keizer kroonde.

De Nederlandse Republiek was al in 1795 veroverd door de Fransen met hulp van de Patriotten, de Nederlanders die dezelfde ideeën hadden als de Fransen. In 1806 benoemde Napoleon zijn broer Lodewijk tot koning van Holland. Een paar jaar later - in 1810 - zette hij zijn broer af omdat hij hem te slap vond. Nederland werd toen onderdeel van het Franse keizerrijk.

Franse tijd in Utrecht
Napoleon is belangrijk geweest voor de ontwikkeling van Nederland. Hij schafte de middeleeuwse munten, maten en gewichten af, en voerde een eenheidstelsel in gebaseerd op de gulden, de meter, de liter, de kilo. Iedereen moest ook een achternaam hebben: misschien stamt die van jou ook uit de Franse tijd.

De Franse tijd heeft ook andere sporen nagelaten. Zo was Utrecht in 1807 en 1808 de hoofdstad van Holland. Lodewijk Napoleon verbouwde toen een aantal huizen aan de Wittevrouwenstraat en de Drift tot paleis en liet hier de nationale munt slaan. En in 1812 liet Napoleon de Amsterdamsestraatweg aanleggen. Die weg werd onderdeel van de ‘keizerlijke weg' van Amsterdam via Utrecht, Breda en Antwerpen naar Parijs.

De Pyramide van Austerlitz
Een heel merkwaardig spoor uit de Franse tijd is de Pyramide van Austerlitz.

Het verhaal begint met Generaal de Marmont. Hij was een strijdmakker van Napoleon, die hem in 1804 benoemde tot opperbevelhebber van het Franse leger in ons land. Marmont kreeg de opdracht om zich op een invasie van Engeland voor te bereiden. Hij trof hier een ongedisciplineerd Frans leger aan, dat woonde in zeer ongezonde kazernes, verspreid over het land.

Kamp Utrecht
Tegen alle adviezen in, ook die van Napoleon, verzamelde Marmont in het voorjaar van 1804 zijn troepen in het Kamp Utrecht op de heidevlakte tussen Zeist en Woudenberg. Een groot gebied eromheen verklaarde hij tot Frans grondgebied. Hij liet waterputten slaan en een tentenkamp voor zijn drie eenheden inrichten. In het midden kwam zijn eigen grote tent met wel vijftien kamers te staan. In de zomer van 1804 wist Marmont van het ongeregelde zootje leger een gedisciplineerde troepenmacht te maken.

‘Plezierkamp'
Achter het kamp liet hij een groot amfitheater aanleggen en uit Parijs haalde hij een groep komedianten om zijn manschappen te vermaken. 'Het mooiste kamp van de wereld met het best getrainde leger', schreef Marmont later. Dagboeken en brieven van soldaten uit het kamp bevestigen het beeld van een plezierkamp met veel drank, eten en mooi aangelegde tuintjes rond de tenten en de barakken.

Kamp naar Egyptisch voorbeeld
Omdat het nog zo mooi weer was in het najaar van 1804, besloot Marmont nog wat langer te blijven. Maar zijn manschappen moesten dan wel wat te doen hebben. Hij kwam op het idee om een monument op te richten, dat nog eeuwen moest herinneren aan zijn verblijf en aan zijn leger hier op de heide. Tijdens de Egyptische veldtocht met Napoleon in 1798 had Marmont de piramide van Gizeh gezien. Dit nam hij als voorbeeld voor zijn monument. Maar dat monument werd van aarde en plaggen gemaakt, in plaats van steen.

De bouwwerkzaamheden
In ploegendienst bouwden zijn soldaten in niet meer dan 27 dagen de piramide. Met graszoden werden de treden gevormd. Bovenop kwam een houten zuil met omloop. Vanaf deze omloop moet er toen een fantastisch uitzicht geweest zijn over grote delen van Nederland. Bronnen vermelden niet alleen een uitzicht op de Zuiderzee, maar ook op Haarlem en zelfs op Kleef in Duitsland! Als bescherming van de piramide groeven de soldaten er een droge gracht omheen, met een wachtgebouwtje en brug.

Blijvend monument
Marmont wilde dat de piramide voor altijd zou blijven bestaan. Hij kocht van eigen geld de grond rond de piramide en stelde drie getrouwde soldaten aan om het monument te bewaken. Deze soldaten gaf hij een jaarinkomen en een huisje vlak bij de piramide. Maar hij had meer plannen met de piramide. In een brief schreef Marmont aan Napoleon: 'Ik overweeg om volgend jaar de piramide met baksteen te bekleden, zodat dit monument de eeuwen zal trotseren en onze bewondering voor uw majesteit aan de komende generaties zal tonen'. En even verderop in de brief vertelde hij Napoleon dat hij van plan is de houten zuil te vervangen 'door een reusachtig standbeeld, gemaakt van de kanonnen die wij op de vijand zullen buitmaken'.

Afscheid van de Pyramide
Niets van deze plannen is uitgevoerd. Voorjaar 1805 keerde het leger voor het laatst weer terug op de hei en kreeg de piramide haar vier grote gedenkstenen, waarop de grote heldendaden van Napoleon en zijn legers zijn gebeiteld. Eind augustus werd Marmonts troepenmacht naar Zuid Duitsland gestuurd. Tot zijn grote spijt mochten hij en zijn leger niet deelnemen aan de Slag bij Austerlitz op 2 december 1805. Daar vochten de Franse legers tegen Russische en Oostenrijkse troepen. Marmont heeft zijn monument nooit meer gezien.

De naam Austerlitz
Koning Lodewijk Napoleon noemde het kleine dorpje dat rond het kamp was ontstaan ‘Austerlitz', ter ere van zijn broer die de Slag bij Austerlitz gewonnen had. Vanaf toen wordt Marmonts monument de 'Pyramide van Austerlitz' genoemd.

Pyramide of Piramide?
Als je het over de piramides in Egypte hebt, dan schrijf je dat met een - i -. Maar de Pyramide van Austerlitz is met een - y - . Dat is de ouderwetse spelling van het woord, zoals je dat schreef in de 19^de eeuw. En omdat het een naam is, is die oude spelling gebleven.

Meer informatie?

Napoleon Bonaparte
entoen.nu - Canon van Nederland

Voor afbeeldingen van de pyramide kijk bij collectie beeldmateriaal.

Overige websites:

www.collectieutrecht.nl: De Pyramide van Austerlitz
www.collectieutrecht.nl: De Fransen in Utrecht 1795 - 1813