De stichtingsakte van het weeshuis
Evert Zoudenbalch stelt in 1491 een uitgebreide akte (geschrift dat als bewijsstuk dient) op waarin de oprichting van het weeshuis nauwkeurig wordt geregeld. Hiernaast zie je een foto van deze brief.
(Bewaarde archieven II, inv. nr. 1000)
Everaert Zoudenbalch,..............., doe kondt ende kenlick (= laat weten) allen denghenen die desen brieff sellen sien off horen lesen, dat ick in der eere ende then love Goids almachtich, der heiligher maghet sijnre moeder Marien ende der weerdigher vrouwen sunte Elizabeths van Dueringhen, (= de heilige Elisabeth van Thüringen 1207-1231, een Hongaarse koningsdochter die haar leven wijdde aan de verzorging van behoeftigen) die een ontfermster ende vertroostster is der ellendigher (= hulpbehoevende) weeskynderen, die van allen menschelicken troost verlaten zijn, van mijns selffs goeden (= goederen) die mij Godt almachtich uut sijnre goedertierenheit verleent heeft, ghefundiert, ghesticht ende begaeft hebbe een gasthuys der wesen, mit eene capelle daeraen, ghelegen bynnen der stadt van Utrecht aen sunte Katherijnen velt.
1. In denwelcken ick will ende bevele, dat men ontfangen sall alle ellendighe weeskynderen, knechtkens (=jongens) ende meechdekens (=meisjes) , die van allen menschelicken troost verlaten sijn, oick van waen dat sij comen; ende die aldaer ophouden (=huisvesten) ende vueden ther tijt toe, dat sij tot horen jaren gecomen sullen wesen ende tot sij hem selven mit haren arbeyde oft ambochte sullen moghen behelpen ende bedraghen; ende dat nyet tot eenen sekeren ghetale, mer alsoe vele als men in den voirseyden gasthuys van der goeder luyden aelmissen (aalmoezen) ende van den goeden, die nu denselven gasthuys gegeven sijn off hiernamaels gegeven sullen worden, sall moghen houden ende vueden.
2. Ende opdat dieselve weeskynder the gadelicker aldair sullen moghen ghevuedt ende gehouden worden, soe sullen die knechtkens die groot ghenoech ende des machtich sijn, dagelicx ommegaen om hair broot ende aelmissen the bidden (=bedelen) nyetteghenstaende enighe rijckdom, die dat voirseyde gasthuys namaels sall moghen krijghen. Mer die meechdekens sullen thuys blijven ende nyet ommegaen bidden; dan sij sullen haer hantwerck doen, een yghelick nae dat hemluyden van Godt synne ende verstant gegeven is ende ghelijck die bewaerster des huys voirseyt sij dairtoe houden ende hemluyden bevelen zall.
3. Ende tot wat tijden die voirseyde knechtkens tot verstant comen, soe sal men se ther schole setten om the leeren, oft in geestlicken cloesteren brenghen off aen ambochten setten. Desghelijcx oick die meechdekens laten goede luyde dyenen off in cloesteren helpen off hantwerck laten doen dat hemluyden betaemt, elken naedien hij nutste ende bequaemste off best besneden toe is.
.......
Des t'oirkonde ende opdat alle voirseyde punten the vaster ghehouden moghen worden in toecomenden tijden, soe heb ick deser brieven, drie alleens luydende, dairaff den eenen bij der kercken van den Doem, den anderen bij der stadt van Utrecht ende die derde bij mijnen erffgenamen, die mitten Doemdeken (= de deken - een hoge geestelijke - van de Domkerk) ende scepenburghermeyster voirseyt ( de burgemeester, zoals al is gesteld) dat regiment ende beveell mede hebben sall des gasthuys ende goeden voirseyt, altijt blijven sall, laten maken ende besegelen mit mijnen zegell.
Gegeven int jaer ons Heeren duysent vierhondert één ende tnegentich op sinte Poncyaens avondt. (= de avond van 14 januari, de dag die gewijd is aan de heilige Ponciaan en waarop tot 1614 in Utrecht jaarmarkt werd gehouden. Op deze dag gaven vrouwen en meisjes geschenken aan mannen en jongens, terwijl een week later, op St. Agnes, het omgekeerde gebeurde)
Deelopdracht 4
Studielast 2
Beantwoord de volgende vragen:
- Op welke datum is deze brief opgesteld?
- Verklaar de naam St. Elisabethsgasthuis.
- Welke reden noemt Evert Zoudenbalch voor de oprichting van het Weeshuis? Was een dergelijke overweging bijzonder of juist heel normaal in die tijd?
- Geef een verklaring van het feit dat Evert Zoudenbalch in de kapel bij het weeshuis werd begraven
- Meisjes en jongens werden blijkbaar niet op dezelfde wijze behandeld. Geef hiervan voorbeelden.
- Hoeveel exemplaren zijn er van de stichtingsbrief gemaakt? Waar werden ze bewaard? Waarom werd er een dergelijke regeling getroffen?
- De jongens die in het St. Elisabethsgasthuis wonen, moeten volgens de stichtingsbrief gaan bedelen. Ook om die reden waren wezen aan hun uniform herkenbaar in het straatbeeld. Er zijn vele regels zoals deze waaraan ze zich moeten houden. Beschrijf een aantal andere regels. Zoek hiervoor in de bibliotheek informatie over het het dagelijks leven in weeshuizen. Geef het boek en de blz. waar je de informatie hebt gevonden. Een boek beschrijf je als volgt: naam van de schrijver, voorletters, titel van het boek (cursief), plaats van uitgave, jaar van uitgave. Een boek dat je zou kunnen raadplegen is bijvoorbeeld: Pietersma, A en L.L.M. Smit, Burgerwezen in Utrecht, 500 jaar stichting van Evert Zoudenbalch, Utrecht, 1991.
Slotopdracht
Studielast 2
Wezen hebben schrijvers, schilders en zangers van het levenslied geïnspireerd tot hartbrekende werken. Van het sprookje van Assepoester, het meisje met de zwavelstokjes, Langs Vaders Graf tot de musical Annie. Je kent vast ook voorbeelden.
Laat je door het ware verhaal van Leendert inspireren tot het maken van een dergelijk meesterwerk. Gebruik beeldmateriaal van de CD-DOM of van deze site.
Meer informatie: