1853: Herstel bisschoppelijke hiërarchie

Bezoek koning Willem III. Collectie beeldmateriaal H.A. T 53.4.

Sinds de reformatie in de 16e eeuw is de uitoefening van de katholieke godsdienst in de Noordelijke Nederlanden verboden. Ongeveer 35% van de Nederlandse bevolking is in die tijd katholiek. Zij houden hun erediensten in schuilkerken, zoals de Gertrudiskapel en de statie in het Catharijnesteegje in Utrecht. Vanaf de straat is niet te zien dat deze gebouwen als kerk in gebruik zijn. Ook worden maar weinig katholieken tot openbare ambten toegelaten. Voor de katholieke kerk is Nederland een zendingsgebied onder bestuur van een pauselijke nuntius.

In 1796 verandert deze situatie. Alle kerkgenootschappen worden gelijkgesteld en de kerkgebouwen worden verdeeld. De katholieken stichten kloosters, bouwen kerken zoals in 1839 de Augustinuskerk aan de Oudegracht in Utrecht, en richten eigen kranten op zoals ‘De Katholiek’ en ‘De Tijd’. De protestanten zijn geschokt en vrezen zelfs dat de katholieken op politiek en kerkelijk terrein zullen gaan overheersen.

De stad Utrecht is één van de bolwerken van het protestantisme. Dat uit zich onder andere in de jarenlange discussie over het eigendomsrecht van de Catharijnekerk, die al sinds de 18e eeuw niet meer door de protestanten is gebruikt. In 1840 wordt de Catharijnekerk bij Koninklijk Besluit overgedragen aan de katholieken. De grondwetsherziening van 1848 onder leiding van Thorbecke garandeert godsdienstvrijheid en op basis hiervan kan de katholieke kerk in Nederland beginnen met de herinrichting van de kerkelijke organisatie.

Op 6 maart 1853 kondigt paus Pius IX het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland af. Utrecht krijgt een aartsbisschop. Andere bisdommen worden gevestigd in Haarlem, Breda, ’s-Hertogenbosch en Roermond. Protestants Nederland reageert fel en er gaat een stroom van petities naar de koning om de aanstelling van de bisschoppen tegen te houden. De Utrechtse kerkenraad speelt hierbij een belangrijke rol. Hun petitie of adres aan de koning wordt door 4528 kerkleden ondertekend en als zij de petitie naar andere protestantse kerken in Nederland sturen, levert dit nog eens ruim 200.000 handtekeningen op. Deze actie is bekend geworden als de Aprilbeweging. Op 15 april 1853 biedt de Amsterdamse dominee B. ter Haar koning Willem III een petitie aan tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, die door 50.000 personen is ondertekend. Minister Thorbecke heeft aan de koning een concept-antwoord meegegeven waarin staat dat voor de invoering van een bisschoppelijk bestuur geen goedkeuring van de koning nodig is. Maar de koning distantieert zich in zijn antwoord hiervan. Thorbecke treedt af en de andere ministers volgen. Op 17 mei 1853 zijn er verkiezingen voor een nieuw kabinet. Het nieuwe kabinet handhaaft de grondwet, maar de eerste aartsbisschop, Joannes Zwijsen, blijft voorlopig in ’s-Hertogenbosch.

Van 14 tot 17 september brengt koning Willem III een bezoek aan Utrecht. Veel katholieken vrezen dat hij een staatsgreep zal plegen om zich zo van de nieuwe grondwet te ontdoen, maar het bezoek verloopt in een feestelijke en goede sfeer.

Literatuur
A. Pietersma (eindred.) Paradijs vol weelde, geschiedenis van de stad UtrechtUtrecht, 2000.
S.T. Buwalda, "Voor godsdienst, vaderland en Oranje. Het verzet van de Utrechtse protestanten tegen de liberale staatsinrichting en het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie (1840-1853)". In: Jaarboek Oud-Utrecht2000.
J.I. Doedes. De allocutie van paus Pius IX ter aankondiging van het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie. Utrecht, 1853.
Bijdragen tot de geschiedenis van de strijd tegen de herstelling van de bisschoppelijke hiërarchie. Arnhem, 1853-'54

Archief
RK Aartspriesters van de Hollandse Zending 1718-1867, toegang 16.
NHK gemeente Utrecht, kerkvoogdij 1798-1989, toegang 747, inv.nrs. 572-577
R.K. Parochie H. Catharina en statie St. Martinus in de Herenstraat te Utrecht, toegang 822-4
Protestantse vereeniging onder de zinspreuk Unitas, toegang 821-6.

Thema

Tijdbalk