Elk kind dat uit het huwelijk van een echtpaar is geboren staat, zolang het minderjarig is, onder gezag van de ouders. Dat wil zeggen dat de ouders de zorg hebben voor de persoon en de goederen van het kind. Ze vertegenwoordigen het zo nodig in burgerlijke handelingen. Overlijden of scheiden ouders of worden ze uit de ouderlijke macht ontheven of ontzet, dan moeten er voogden worden benoemd. Die nemen de ouderlijke taken over. Is één van de ouders overleden, dan is de andere van rechtswege voogd over de kinderen. Daarnaast moet dan een toeziend voogd worden benoemd. Ook voor een kind dat buiten een huwelijk is geboren moet een toeziend voogd worden aangesteld.
De hierna genoemde bronnen kunt u raadplegen op de locatie Alexander Numankade.
Waar vindt u informatie over voogdijzaken?
In de periode 1811-1838 besliste de vrederechter in voogdijzaken. Vanaf 1838 gebeurt dat door de kantonrechter en in sommige gevallen door de arrondissementsrechtbank. Dat wil zeggen:
kantonrechter
arrondissementsrechtbank
Welke stukken vindt u vanaf 1811?
Behalve de beschikking of akte waarbij de voogd wordt benoemd zijn in de archieven van de kantongerechten verder geen stukken over een voogdij te vinden. Slechts in zeldzame gevallen treft u in archieven van kantongerechten ook het verzoekschrift
aan.
In de archieven van vrederechters is soms meer bewaard gebleven. Bij de arrondissementsrechtbanken is dat zeker het geval. Daar treft u meestal nog het rekest en een verslag van de beraadslagingen in de raadkamer aan.
Hoe vindt u de voogdijzaken van 1811?
De archieven van de vredegerechten, kantongerechten en arrondissementsrechtbanken worden bewaard in het rijksarchief in de provinciehoofdstad. De meest recente stukken zijn nog bij de rechtbanken zelf.
Sinds 1909: het voogdijregister
Sinds 1909 wordt bij ieder kantongerecht een voogdijregister bijgehouden. Daarin staan alle voogdijen vermeld van kinderen die binnen de grenzen van dat kanton zijn geboren. Dit register is later vervangen door de zogeheten voogdijregisterkaarten.
Let bij het zoeken naar een bepaalde voogdijzaak door middel van de voogdijregisters goed op het volgende:
De repertoires
Vóór 1909 waren er nog geen voogdijregisters. In die periode zoekt u voogdijzaken op een andere manier op.
Om in de serie '(minuten van) akten en beschikkingen' in het archief van een kantonrechter de voogdijbeschikking te vinden kunt u het best het bijbehorende repertoire raadplegen. Een repertoire is een lijst van alle akten die zijn gepasseerd of opgemaakt.
Van alle akten worden de datum en de korte inhoud opgegeven. De akten zijn in het repertoire vermeld in de volgorde waarin ze zijn opgemaakt.
In de archieven van arrondissementsrechtbanken kunt u het best zoeken via de echtscheidingsvonnissen of de rekesten ontzetting/ontheffing uit de ouderlijke macht. Die zijn veelal toegankelijk via repertoires.
Openbaarheid
Zowel het voogdijregister als de voogdijregisterkaarten zijn openbaar. Iedereen mag deze inzien.
Dat geldt niet voor de stukken in voogdijzaken zelf: de verzoekschriften, de notulen van de raadkamer en de beschikkingen. Zijn die stukken jonger dan 75 jaar, dan is inzage ervan doorgaans alleen mogelijk als het gaat om personen van wie u schriftelijk
kunt aantonen dat ze zijn overleden of als het u zelf betreft. In dat laatste geval moet u zich wel legitimeren. Bij voogdij spelen Raden voor de Kinderbescherming en hun voorgangers dikwijls een rol. Slechts een klein deel van de archieven van die
instellingen is bewaard gebleven. In ieder geval zijn ze niet ter inzage voor individuele gevallen.
Voor 1811
Vóór 1811 kwam het erg veel voor dat een voogd benoemd moest worden voor minderjarige kinderen. Veel moeders stierven in het kraambed en ook vaders bereikten vaak geen hoge leeftijd. Er waren toen dus veel wezen en halfwezen.
Voogdij werd in die tijd niet altijd schriftelijk vastgelegd. De zorg voor minderjarige kinderen werd vaak onderling door familieleden geregeld.
De voogdijgegevens die wel zijn vastgelegd vindt u meestal terug in de rechterlijke archieven van vóór 1811. Deze archieven worden ook wel oud-rechterlijke archieven genoemd of archieven van schepenbanken. Soms was er naast een schepenbank ook een aparte Weeskamer, die zich met voogdijzaken bezighield. (Weeskamers zijn iets anders dan weeshuizen. Weeshuizen zorgen voor de kinderen. De weeskamers beheren hun vermogen.) Een andere naam voor weeskamers is momboirkamers. De archieven van schepenbanken en wees- of momboirkamers berusten meestal bij het gemeente- of streekarchief; als die er niet zijn dan in het rijksarchief in de hoofdstad van de provincie.
Woordenlijst
| akte | schriftelijk stuk waarin een feit of rechtshandeling wordt vastgelegd |
| arrondissementsrechtbanken | rechtbanken sinds 1838 met straf- en civielrechtelijke bevoegdheden. Nederland is verdeeld in arrondissementen. Ieder arrondissement heeft een arrondissementsrechtbank |
| beschikking | beslissing van een overheidsorgaan, bijvoorbeeld een rechter, over één bepaalde zaak, waaraan ieder zich moet houden |
| buitengerechtelijke zaken (rubriek) | dat deel van het archief van een rechtbank waarin stukken zitten over zaken, waarover de rechter niet beslist in burgerlijke of strafzaken |
| burgerlijke handelingen | handelingen die een burgerrechtelijk gevolg hebben, bijvoorbeeld het sluiten van een koopcontract |
| burgerlijke zaken (rubriek) | dat deel van een archief van een rechtbank waarin de stukken zitten die gaan over burgerlijke handelingen |
| faillissement | toestand waarin iemand verkeert die niet meer in staat is zijn financiële verplichtingen na te komen en op wiens bezittingen daarom beslag is gelegd |
| kantongerecht/kantonrechter | lagere rechtbank dan een arrondissementsrechtbank. Ieder arrondissement is verdeeld in kantons. Bestaat sinds 1838. Opvolger van vrederechter/gerecht |
| meerderjarig | personen boven een bepaalde leeftijd, die niet meer onder het ouderlijk gezag staan |
| minderjarig | kinderen die nog onder het ouderlijk gezag staan |
| minuut | het exemplaar van een overheidsstuk, bijvoorbeeld een akte of beschikking, dat in het archief van die overheid wordt bewaard |
| momboirkamer | zie weeskamer |
| ontheffing/ontzetting uit de ouderlijke macht | maatregel waarbij ouders het ouderlijk gezag over hun minderjarige kinderen verliezen |
| oud-rechterlijke archieven | archieven van rechtbanken vóór 1811, bijvoorbeeld schepenbanken |
| pupil | minderjarige die onder voogdij staat |
| passeren van een akte | handeling waarbij een akte rechtskracht krijgt |
| Raad voor de Kinderbescherming | overheidsinstelling die betrokken is bij de voogdij van kinderen van ouders die uit de ouderlijke macht zijn ontzet of ontheven. Bestaat sinds 1956. Opvolger van voogdijraad |
| raadkamer | de plaats waar de leden van een rechtbank de beslissing die zij gaan nemen, bijvoorbeeld een beschikking, voorbereiden. De zittingen in een raadkamer zijn niet openbaar |
| (van) rechtswege | volgens het recht |
| register | lijst van stukken in chronologische volgorde. Als de stukken zelf in dezelfde volgorde zijn opgeborgen vormen zij een serie stukken |
| rekest | schriftelijk verzoek aan een overheidsorgaan, bijvoorbeeld de rechter, om een maatregel te nemen. Die maatregel kan een beschikking zijn |
| repertoire | chronologische lijst van ingeschreven, behandelde akten. Het repertoire vormt vaak een toegang op de akten; met behulp van de nummers in het repertoire kan men in de serie akten zoeken |
| schepenbank | plaatselijke rechtbank vóór 1811. De leden heten schepen (meervoud: schepenen) |
| serie | een chronologisch geordende reeks van hetzelfde soort bescheiden, bijvoorbeeld beschikkingen |
| strafrechtelijke veroordeling | vonnis van een rechtbank over iemand die iets heeft gedaan dat door het strafrecht is verboden |
| vonnis | oordeel van een rechtbank in een burgerlijke of strafzaak |
| voogd | iemand die is aangesteld om de ouderlijke macht uit te oefenen. Meestal is daarvoor een beschikking van een kantonrechter nodig |
| toeziend voogd | een voogd die wordt aangesteld als een van de, twee (wettelijke) ouders ontbreekt |
| voogdijbeschikking | beslissing van een rechter waarin maatregelen worden genomen over een voogdij |
| voogdijregister | een lijst waarin bijgehouden wordt welke beschikkingen zijn genomen over voogdij |
| Voogdijraad | zie Raad voor de Kinderbescherming |
| voogdijregisterkaarten | een voogdijregister in de vorm van losse kaart per kind |
| voogdijzaken | alle stukken in het archief van een rechtbank die over voogdij gaan |
| vrederechter | voorganger van de kantonrechter in de periode 1811-1838 |
| weeshuis | instituut waar kinderen worden ondergebracht van wie de ouders zijn overleden |
| weeskamer | overheidsinstelling vóór 1811 (soms 1852) die de vermogens van minderjarige wezen beheerde, meestal in een stad. |