1223 Gereformeerde kerk vrijgemaakt van Utrecht-centrum 1945 1974 A.G. Gort 1223 Gereformeerde kerk vrijgemaakt van Utrecht-centrum Het Utrechts Archief Toegangstitel Inventaris van het archief van de gereformeerde kerk vrijgemaakt van Utrecht-centrum 1945-1968 (1974) Auteur A.G. Gort Datering toegang 2003 Openbaarheid Beperking van openbaarheid van 50 jaar voor de inv. nrs. 14-17. Raadpleging van niet-openbare archiefbescheiden slechts mogelijk na schriftelijke toestemming van de bruikleengever Rechtstitel Opneming in beheer van een particulier, niet in eigendom verkregen Religie en Levensbeschouwing Categorie 2.8.5.3 Organisatie: Plaatselijk Rubrieken 1. Inleiding 1.1. Korte geschiedenis Na jaren van onrust binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland komt het op een vergadering op 11 augustus 1944 in Den Haag tot een breuk. Professor K. Schilder, die bij het tot stand komen van deze breuk een belangrijke rol heeft gespeeld, las in de Lutherse kerk de 'Acte van Vrijmaking of Wederkeer' voor. Het begrip "vrijmaking" wil duidelijk maken dat men uitspraken van een (Generale) Synode niet altijd voor bindend wil houden en het begrip "wederkeer"geeft aan dat men terug wil naar de fundamenten van de reformatie van de zestiende en zeventiende eeuw. Overal in Nederland scheiden zich nu groepen af van de bestaande Gereformeerde Kerk. Zo ook in Utrecht. Op 17 augustus 1945 komt de kerkenraad van de afgescheiden kerk voor het eerst bijeen en de zondag daarop vergadert men voor het eerst in de kerk van de Remonstrantse Gemeente (zie brief van de kerkenraad aan de Gemeente Utrecht van 18 maart 1946 in inv.nr. 23). De grote Utrechtse Gemeente wordt gesplitst in twee zelfstandige Gemeenten. Op 1 juli 1948 wordt de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) van Utrecht-Noord/West geïnstitutioneerd (zie correspondentie 1948/49 onder letter N). Het andere deel van de Utrechtse Gemeente wordt voortaan aangeduid als de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) van Utrecht-Centrum en opgedeeld in wijk 1 (noordelijke deel) en wijk 2 (zuidelijke deel). De Gemeente van Utrecht-Centrum blijft als zodanig bestaan tot 20 mei 1968 als Ds. G.A. Hoekstra de samenwerking met de kerkenraad opzegt als gevolg van conflicten binnen de landelijke Kerk (zie hierover bijv. inv.nr. 77). 1.2. Naamgeving De kerk die na de scheuring van 1944 ontstond beriep zich op een interpretatie van artikel 31 van de Dortsche Kerkorde (D.K.O.). Ten aanzien van deze interpretatie werd men in een aantal gevallen gesteund door de wereldlijke rechters. Daarom ook vond men het gerechtvaardigd om zich Gereformeerde Kerk te lijven noemen. Ter onderscheiding van de Gereformeerde kerk waaruit men voortkwam, noemde men zich Gereformeerde Kerk onderhoudende art. 31 D.K.O.. De kerk waaruit men was ontstaan duidde men aan als de Gereformeerde Kerk synodaal of Synodaal Gereformeerde Kerk. In stukken van het archief spreekt men ook over de 'gebonden Kerken'. In de praktijk werd de eigen kerk vaak aangeduid als de Vrijgemaakte Kerk of de Art. 31 Kerk en, iets officiëler, als de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt). De leden duidde men aan als Vrijgemaakten of Artikel 31-ers. Voor zover nodig zal hier de kerk worden genoemd de Vrijgemaakte Kerk. 1.3. Huisvesting Volgens de al eerder genoemde brief aan de Gemeente Utrecht kerken de 1500 leden in vier onderkomens: de Janskerk, de Bethlehemkerk, een wijkgebouw van de Oranjekerk en een wijkgebouw aan de Croeselaan. Dit alles dank zij de welwillende medewerking van de Ned. Hervormde Gemeente in Utrecht. In 1955 verruilt men de Janskerk voor de Pieterskerk. Op 29 januari 1959 wordt de Rehobothkerk aan de Briljantlaan officieel in gebruik genomen voor wijk 2. Voor wijk 1 huurt men dan de Willem de Zwijgerkerk in Tuindorp van de Hervormde Gemeente totdat de Jeruzalemkerk aan de Troosterlaan op 22 december 1966 in gebruik wordt genomen (zie de notulen van de kerkenraad van 15 december 1958). 1.4. Predikanten In augustus 1945 gaat de Gemeente van start onder leiding van de predikanten Ds. C. Veenhof en Ds. M. de Goede. Tijdens de kerkenraadsvergadering van 2 december 1946 neem Ds. Veenhof afscheid omdat hij inmiddels is benoemd als hoogleraar aan de Theologische Hogeschool in Kampen. Op zondag 1 december heeft zijn opvolger, Ds. H.J. Schilder, zijn intrede gedaan. Op basis van mondelinge overlevering (notulen uit het jaar 1948 ontbreken) kan hier gemeld worden dat Ds. De Goede in 1948 uit onvrede over ontwikkelingen binnen de Vrijgemaakte Kerk de Gemeente verlaat en predikant wordt bij de synodaal Geref. Kerk in Utrecht. Zijn opvolger is Ds. G.A. Hoekstra uit Bedum, die op 29 mei 1949 zijn intrede doet. Tijdens de kerkenraadsvergadering van 23 november 1953 neemt men afscheid van Ds. Schilder, die net als zijn voorganger tot hoogleraar is benoemd aan de Theologische Hogeschool in Kampen. Als zijn opvolger beroept men Ds. W.G. Visser uit Scheveningen. Op 5 december 1954 wordt Ds. Visser bevestigd. De predikanten Hoekstra en Visser blijven de herders van de Gemeente tot aan het eind van de periode die deze inventaris omvat. 1.5. Archief en inventarisatie Het archief werd de laatste jaren bewaard in een houten kast in de grote consistorie van de Jeruzalemkerk. De materiële staat van de stukken is redelijk tot goed. Bij de correspondentie van de kerkenraad treft men wel wat beschadigde stukken aan doordat de bundels zonder beschermende omslag waren weggeborgen of stukken slordig waren tussengevoegd. Het slechte, houthoudende papier dat na de tweede wereldoorlog veel werd gebruikt, verkeert op dit moment nog in goede conditie. Van de periode tussen 17 november 1947 en 14 februari 1949 ontbreken de notulen van de kerkenraad (waarschijnlijk 1 deel). Opvallend is ook het ontbreken van zelfstandige reeksen jaarrekeningen of balansen en begrotingen. Deze stukken vindt men vooral tussen de correspondentie van de kerkenraad. De ordening van de correspondentie is aanvankelijk gedaan op basis van het nummeren van de stukken. Op basis van deze nummering is echter geen extra toegang in de vorm van een index. In de loop van 1948 gaat men de correspondentie ordenen op alfabet, gescheiden door tabstroken. Geordend werd op naam van de afzender (individuen), op plaatsnaam van de schrijvende kerk of op een kernwoord uit de naam van het schrijvende instituut. Men bleef over de jaarwisseling heen stukken toevoegen totdat de bundel correspondentie onhandelbaar dik werd. Bij het inventariseren zijn deze dikke bundels in tweeën of drieën gesplitst. Tijdens de inventarisatie werden de volgende stukken vernietigd: dubbelen, concepten van brieven waarvan het definitieve exemplaar aanwezig is, een enkel reclamefoldertje en een reeks souches van giro-overschrijvingen die aan de nota's van inv.nr. 66 vastgeniet waren. 1.6. Bronnen Voor het schrijven van de inleiding werd gebruik gemaakt van een mondelinge bron (voor wat betreft het verdwijnen van Ds. De Goede), van het eigen geheugen van de inventarisator en stukken uit het archief zelf. Daarnaast werd als bron geraadpleegd: Amelink, Agnes, De Gereformeerden, Amsterdam 2001. Degene die uitgebreider onderzoek zou willen doen, kan ongetwijfeld meer informatie vinden in andere kerkarchieven of bij de volgende twee instituten: Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden), De Boelelaan 1105, kamer 1B-40 1081 HV Amsterdam 020-4445611 (Dit instituut maakt deel uit van de Vrije Universiteit (VU) te Amsterdam) Archief- en Documentatiecentrum van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) in Nederland (ADC) Broederweg 16 8261 GT Kampen 038-3331688 1.7. Openbaarheid Het hier beschreven archief is openbaar vanaf de overdracht aan Het Utrechts Archief, behalve de inv.nrs. 14, 15, 16 en 17. Inv.nr. 14 wordt openbaar vanaf 1 januari 2008, inv.nrs. 15 en 16 worden openbaar vanaf 1 januari 2015, inv.nr. 17 wordt openbaar vanaf 1 januari 2019. Wie voor die datum informatie uit deze stukken nodig heeft voor serieus onderzoek, dient daarvoor toestemming te vragen bij de Kerkenraad van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Utrecht. A.G. Gort, 2003 2. Inventaris 2.1. Stukken van algemene aard 2.1.1. Notulen Notulen van de vergaderingen van de kerkenraad 1945-1963 9 delen, 1 omslag Het deel met de notulen van 23 sept. 1963 tot 20 dec. 1976 bevindt zich sedert 20 mei 1968 in het archief van de Ned. Geref. Kerk. NB 1 1945 aug. 17-1946 sept. 30 2 1946 okt. 7-1947 nov. 17 3 1949 febr. 14-1950 mei 24 4 1950 mei 31-1952 jan. 28 5 1952 febr. 4-1953 febr. 2 6 1953 febr. 9-1954 juni 21 7 1954 juni 21-1956 sept. 17 8 1956 okt. 1-1960 febr. 22 9 1960 mrt. 7-1963 april 26 10 1963 juni 10-1963 sept. 2 Notulen van de smalle kerkenraad 1956-1963 2 delen 11 1956 mei 28-1962 jan. 8 12 1962 jan. 15-1963 nov. 11 Notulen van de vergaderingen van de diakenen 1945-1968 5 delen 13 1945 sept. 21-1952 sept. 22 14 1952 nov. 17-1957 okt. 10 15 1957 nov. 14-1964 april 13 16 1964 mei 12-1964 okt. 28 17 1964 dec. 7-1968 febr. 23 Notulen van de vergaderingen van de commissie van beheer 1945-1966 4 delen 18 1945 aug. 25-1950 nov. 3 19 1950 nov. 21-1957 sept. 26 20 1959 juli 17-1964 jan. 13 21 1964 mrt. 2-1966 juni 30 2.1.2. Correspondentie Ingekomen en uitgaande stukken van de kerkenraad 1945-1968 34 omslagen 22 1945 23 1946 I 24 1946 II 25 1947 I 26 1947 II 27 1948 28 1948/49, A-E 29 1948/49, F-N 30 1948/49, O-Z 31 1950/51, A-H 32 1950/51, I-P 33 1950/51, Q-Z 34 1952/53, A-D 35 1952/53, E-L 36 1952/53, M-Z 37 1954/55, A-J 38 1954/55, K-Z 39 1955/56, A-E 40 1955/56, F-M 41 1955/56, N-Z 42 1956/57, A-C 43 1956/57, D-K 44 1956/57, L-Z 45 1957/58, A-M 46 1957/58, N-Z 47 1958/59, A-F 48 1958/59, G-R 49 1958/59, S-Z 50 1959/60, A-N 51 1959/60, M-Z 52 1960/61, A-M 53 1960/61, N-Z 54 1963/68, A-J 55 1963/68, K-Z 2.2. Stukken over afzonderlijke onderwerpen 2.2.1. Eigendommen en financiën 56 Algemene correspondentie van de commissie van beheer 1964-1967 1 omslag 57 Correspondentie met betrekking tot financiële zaken van de commissie van beheer 1964-1966 1 omslag Stukken betreffende kerkbouw 1953-1968 10 omslagen 58 Plannen voor een kerkgebouw aan de Eijkmanlaan 1953-1964 59 Bouw van de Rehobothkerk 1957-1959 60 Correspondentie van de bouwcommissie 1959-1963 61 Correspondentie met de architect van de Jeruzalemkerk 1961-1968 62 Aanvraag en verlenen van de bouwvergunning voor de Jeruzalemkerk 1964-1965 63 Bestek en bouwtekeningen Jeruzalemkerk 1964-1965 64 Stukken betreffende de Financiering van de bouw van de Jeruzalemkerk 1964-1967 65 Aanvraag subsidie voor de bouw van de Jeruzalemkerk en alsnog voor de Rehobothkerk 1964-1968 66 Nota's van diverse firma's 1964-1967 67 Correspondentie met de aannemer 1965-1967 68 Stukken betreffende orgelbouw 1963-1966 1 omslag Notariële akten 1961-1966 3 omslagen 69 Bewijs van eigendom van het bouwterrein aan de Eykmanlaan, kadastraal bekend gemeente Utrecht sectie D nummer 3529 1961 Zie ook nr. 58. NB 70 Bewijs van eigendom van het perceel grond voor de Jeruzalemkerk aan de Troosterlaan, kadastraal bekend gemeente Utrecht sectie L nummer 575 1964 71 Akte van schuldbekentenis voor een lening van fl. 200.000,- van de Stichting Emeritering te Rotterdam 1966 Tabellarische kasboeken 1945-1968 (1974) 2 delen 72 1945-1957 73 1957-1968 (1974) 2.2.2. Correspondentie met leden van de kerk 74 Correspondentie van en met een aantal leden naar aanleiding van een stuk van Ds. W.G. Visser over eredienst en het ambt 1963-1968 1 omslag Zie ook de notulen van de kerkenraad uit die tijd. NB 75 Correspondentie van en met Dhr. Werner naar aanleiding van zijn verwijt dat er te weinig openheid is over kerkenraadsvergaderingen 1964-1967 1 omslag Zie ook nr. 74 hierboven. NB 76 Correspondentie over het kerkblad 1965-1966 1 omslag 2.2.3. Kerkverband 77 Correspondentie van, met en over de kerk van Groningen-Zuid 1963-1967 1 omslag Datgene wat in deze correspondentie aan de orde komt is het begin van de scheuring in de vrijgemaakte kerk van 1967/68. NB 78 Correspondentie van en met diverse zusterkerken 1963-1968 1 omslag 79 Stukken betreffende de classis 1963-1967 1 omslag 80 Stukken betreffende de particuliere synode 1964-1966 1 omslag 81 Stukken betreffende de generale synode 1963-1967 1 omslag 2.2.4. Contacten met andere kerkgenootschappen 82 Stukken betreffende samensprekingen met de Gereformeerde Kerk (synodaal) in Utrecht z.j., 1946-1966 1 omslag 83 Stukken betreffende samensprekingen met de Christelijk Gereformeerde Kerk in Utrecht 1948-1967 1 omslag 2.2.5. Overige stukken 84 Ledenbestand 1946 1 omslag 85 Stukken van het comité gereformeerd onderwijs z.j., 1953-1954 1 omslag 86 Reglement voor de verkiezing van ouderlingen en diakenen 1959 1 stuk 87 Stukken betreffende diaconale zaken 1963-1966 1 omslag 88 Stukken betreffende de Theologisch Hogeschool in Kampen 1963-1966 1 omslag 89 Oproep van de kerkenraad aan de leden naar aanleiding van de Open Brief aan de Tehuisgemeente in Groningen en besluiten van de Generale Synode om met elkaar in gesprek te blijven 1967 1 stuk De Open Brief bevindt zich als bijlage in inv. nr. 79. NB 90 Stukken betreffende de reacties op en preek van Ds. W.G. Visser over zondag 12 uit de Heidelbergse Catechismus 1967-1968 1 omslag 2.3. Documentatie Foto's 1965-1966 5 omslagen 91 Ds. G.A. Hoekstra legt de eerste steen tijdens de bouw van de Jeruzalemkerk 1965 92 Ds. G.A. Hoekstra tijdens zijn rede ter gelegenheid van de in gebruikneming van de Jeruzalemkerk 1966 93 Dhr. J. Alberts tijdens zijn rede ter gelegenheid van de in gebruikneming van de Jeruzalemkerk 1966 94 Groep meisjes maakt de opbrengst van een gehouden bazaar bekend tijdens de in gebruikneming van de Jeruzalemkerk 1966 95 Toehoorders tijdens de ingebruikneming van de Jeruzalemkerk 1966 ?? ?? INHOUDSOPGAVE