29-46 Heerlijkheid Zuid-Polsbroek 1424 1914 2010 29-46 Heerlijkheid Zuid-Polsbroek Het Utrechts Archief Omschrijving Inventaris van het archief van de heerlijkheid Zuid-Polsbroek 1424-1914 Auteur 2010 Datering toegang 1980 Openbaarheid Volledig openbaar 2.9 Huizen en Heerlijkheden Rubrieken Inleiding Kleine archieven van heerlijkheden en huizen in de provincie Utrecht Het Rijksarchief in Utrecht bevat meer archieven van heerlijkheden en huizen dan in deze bundel inventarissen worden beschreven. De hier opgenomen inventarissen betreffen uitsluitend kleine archieven. Een eenheidsprincipe dat vrij primitief aandoet, maar zijn reden vindt in de praktijk van het archiefbeheer. De ervaring leert dat archieven van een redelijke omvang sneller worden geïnventariseerd en dat publicatie van inventarissen van zulke archieven meer vanzelfsprekend schijnt dan wanneer het om hele kleine archieven of fragment-archieven gaat. Worden de laatste al geïnventariseerd dat geschiedt dit meestal globaal, de inventarissen zijn in de regel niet uniform en bereiken zelden een verder stadium dan het getypte. De archiefjes zelf staan meestal verspreid in het depot en het bij elkaar houden van de stukken - vooral als er charters, kaarten en tekeningen toe behoren, die op verschillende plaatsen geborgen plegen te worden - raakt na verloop van tijd vaak in het ongerede. Deze praktische overwegingen hebben er toe geleid dat wij een "fonds" van kleine archiefjes van heerlijkheden en huizen hebben gevormd, dat in het depot één geheel vormt en in één inventarissenbundel is beschreven. Wij koesteren geen illusie dat dit geheel afgerond is, want nieuwe deponeringen zullen tegemoet worden gezien, maar met publicatie van de inventarissen te wachten op volledigheid, is onverantwoord ten opzichte van de onderzoekers, die deze tot nu toe meestal ongeïnventariseerde archiefjes noodgedwongen bijna steeds buiten beschouwing hebben moeten laten De hier beschreven archiefjes zijn alle kleiner dan één strekkende meter planklengte, in sommige gevallen is het waarschijnlijk dat ze vrij volledig zijn, in andere is het duidelijk dat veel verloren is gegaan. Enkele archiefjes zijn slechts fragmenten, soms van nog bestaande maar elders berustende grotere archieven. Voor zover het ons bekend is waar de resterende stukken berusten, hebben wij dat vermeld. Ten aanzien van de huizen Den Ham en Nijenrode hebben wij een inventaris van de bij de eigenaars berustende stukken kunnen toevoegen. Over het algemeen zijn de hier beschreven archivalia weinig gebruikt. Een uitzondering vormt het heerlijkheidsarchief Oostbroek en De Bilt c.a., waarnaar veelvuldig wordt geciteerd in het werd van P.H. Damsté, Oostbroek en De Bilt c.a. De geschiedenis van een ambachtsheerlijkheid, Zutphen 1978. Om die reden hebben wij aan de inventaris van dit archief een concordantie toegevoegd op de door Damsté aangehaalde voorlopige nummering. Wij hebben er van afgezien de 46 inventarissen van een inleiding te voorzien betreffende de geschiedenis van het huis of de heerlijkheid en de bezitters daarvan. Het vele werk dat daaraan gewijd zou worden, zou zijn doel voorbijschieten. Met enig zoeken kan de geïnteresseerde zijn weg vinden via de Bibliografie van de geschiedenis van de provincie Utrecht tot 1963, 3 dln, Utrecht 1967 (gestenc.); E.B.F.F. Wittert van Hoogland, Bijdragen tot de geschiedenis der Utrechtsche ridderhofsteden en heerlijkheden, 2 dln, Den Haag 1909-1912; J.D.M. Bardet, Kastelenboek Provincie Utrecht, Bussum 1975, en andere algemene werken. Bij de inventarissen van de heerlijkheden hebben wij een situatieschets van de onderhavige heerlijkheid in het geheel van de provincie Utrecht toegevoegd, bij de inventarissen van de huizen een uittreksel uit het minuutplan van het kadaster, dat het huis aangeeft en het in 1832 daartoe behorende grondbezit. Alleen bij het huis Postwijk is de situatie in 1865, bij het huis Meyenhage die in 1882 en bij het huis De Varenkamp die uit ca. 1920 weergegeven. De situatietekeningen zijn alle van de hand van H. de Lanoy Meijer. Heerlijkheid Zuid-Polsbroek Het archief is in 1979 door C.J.D. Cos te Utrecht. Stukken betreffende de heerlijkheid bevinden zich ook in familiearchief De Graeff, bewaard in het Stadsarchief Amsterdam. Bewerkingsgeschiedenis Het archief van de heerlijkheid Zuid-Polsbroek over 1424-1914 is in 1980 beschreven in Inventarissen van de archieven van kleine heerlijkheden en huizen in de provincie Utrecht door C. Dekker en G.M.W. Ruitenberg, als deel 29 in de serie gedrukte inventarissen van het Rijksarchief Utrecht. Aanvullingen en wijzigingen op voornoemde toegang zijn in (1998) 2001 beschreven in Aanvullingen en wijzigingen op de inventarissen 1-99 door J.H.M. Janssen, P. van Beek en T.L.H. van de Sande als deel 100 in voornoemde serie. Aanvullingen en wijzigingen van na dit moment werden opgenomen in een (niet gepubliceerd) supplement.<br/>Met terugwerkende kracht zijn door het Rijksarchief Utrecht vanaf 1985 per toegang charters afzonderlijk toegankelijk gemaakt in een lijst van charters op datum. Daarbij werden indien nodig de charters gespecificeerd door middel van het toekennen van subnummers (-1, -2, enz.) en waar mogelijk gedateerd op jaar, maand en dag. In 2010 is besloten het archief in een afzonderlijke toegang te beschrijven en de oorspronkelijke toegang enigszins te bewerken:<br/>- onder de Inleiding is de oorspronkelijk tekst met betrekking tot de samenstelling van de inventarisbundel gehandhaafd.<br/>- onder de Inventaris is de charterlijst geïntegreerd. Utrecht, 2010 Inventaris 1. Verwerving van de heerlijkheid en andere goederen 1 Akte van instemming door de graaf van Holland met de verkoop door Jan, heer van Vliet, aan Jan, burggraaf van Montfoort, van de heerlijkheid Polsbroek met tijnzen, tienden en de collatierechten van de kerk en vicarieën 1423. Vidimus, 1424 sept. 7 1 charter Stukken betreffende verkoop en overdracht van de heerlijkheid Zuid-Polsbroek met toebehoren 1609-1658 1 omslag en 1 charter Specificatie: - Karel, graaf van Arenberg, aan Jacob de Graeff, 1609, 1610; deels afschrift, 1689; - boedel van Gerrit de Graeff sr. aan Gerrit de Graeff jr., 1816, 1829; - erfgenamen van Jan Willem Blanken aan Cornelis de Jongh, 1858. 2 1610-1858 1 omslag 2-2 1610 nov. 2 Akten van belening door de graaf c.q. de Staten van Holland met tienden in Zuid-Polsbroek 1435- 1755 5 charters Specificatie: - Gerrit van Polgeert na de dood van Wouter Coevoet van Bovendaal, 1435; - Gerrit Gerritsz. van Poelgeest na de dood van Gerrit van Poelgeest, 1460; - Joan de Graeff na de dood van Pieter de Graeff, 1753; - Gerrit de Graeff jr. na de dood van Joan de Graeff, 1755. 3-1 1435 okt. 6 3-2 1460 mrt. 3 3-3 1708 mei 14 3-4 1753 aug. 6 3-5 1755 juli 1 4 Verkoopvoorwaarden van een erfpacht op de tienden van Polsbroek, toebehorend aan de domeinen van Holland, verkocht aan Pieter de Graeff 1668 1 stuk Stukken betreffende de verkoop door de weduwe van Gerrit van Poelgeest aan Pieter de Graeff van tienden in Langerak en Zuid-Polsbroek, leenroerig aan de Staten van Holland 1679, 1681 1 omslag, 1 charter 5 1681 1 omslag 5-2 1681 mrt. 24 Stukken betreffende de verkoop en overdracht door de rentmeester van de gebenificiëerde goederen van Holland aan Pieter de Graeff van enkele kleine blokjes pastorietienden in Zuid-Polsbroek 1670 1 omslag, 1 charter 6 1670 1 omslag 6-2 1670 okt. 9 7 Eigendomsbewijs voor Gerrit de Graeff van 10 morgen land in Zuid-Polsbroek tussen de Benschopse wetering en de Lopikse landscheiding, hem toegevallen bij een verdeling van goederen onder de afstammelingen van Joan de Graeff 1767. Uittreksel, 1812 1 stuk 2. Beheer 8 Inventaris van het heerlijkheidsarchief (ca. 1850) 1 stuk 9 Rekeningen van de rentmeester 1862-1867, 1869, 1877 1 omslag 10 Gaderlijsten van tijnzen 1862-1867 1 omslag 11 Gaderlijsten van het hondgeld en de hennep- en aardappeltienden 1862-1867, 1870 1 omslag Stukken betreffende verkoop van tiendopbrengsten 1503-1683 1 omslag, 4 charters 12 (1503) 1610-1683 1 omslag 12-2 1503 jan. 28 12-3 1547 juni 28 12-4 1683 juni 16 12-5 1683 sept. 14 Stukken betreffende een proces voor het Hof van Holland tussen Gerrit van Poelgeest en de geërfden van Zuid-Polsbroek inzake het betalen van tienden 1500, 1503 3 charters 13-1 1500 aug. 21 13-2 1500 sept. 19 13-3 1503 mrt. 15 14 Pachtovereenkomst voor het gerecht van Zuid-Polsbroek tussen de gravin van Arenberg, vrouwe van Zuid-Polsbroek, en 29 pachters van landerijen aldaar 1579 1 stuk 3. Bestuur 15 Akte van approbatie door de heer van Zuid-Polsbroek van de ordonnantie op het zandpad aldaar 1672. Concepten 2 stukken 16 Reglement op de grafsteden en het recht van begraven in de kerk van Polsbroek, vastgesteld door de regenten van Polsbroek, Vlist en Bonrepas 1787, goedgekeurd door de Staten van Holland, 1788 1 stuk 4. Patronaatsrecht 17 Brieven aan de heer van Zuid-Polsbroek betreffende de beroeping van predikanten 1853-1871 1 omslag 5. Personalia Stukken betreffende een proces tussen de erfgenamen van Gerrit de Graeff en Hendrik Dons over erfpachten buiten de Caterijnepoort te Utrecht 1765, met retroakten, 1714, 1736 1 omslag, 1 charter 18 1736-1765 1 omslag 18-2 1714 nov. 3 19 Testamenten en stukken betreffende de afwikkeling van de nalatenschap van Dirk de Jongh 1911-1914 1 omslag 6. Varia Akten van eigening en toewijzing van stukken land in Polsbroek en omgeving 1428, 1432, 1436 4 charters 20-1 1428 nov. 24 20-2 1432 febr. 14 20-3 1436 aug. 18 20-4 1436 21 Akte van overdracht voor schepenen van Dordrecht door de weduwe van Cornelis Hoynck van Papendrecht aan de voogden van de kinderen van Pieter Dirksz. Struyk van een akte van losrente ten laste van Holland 1681 nov. 6 1 charter Akten van overdracht voor schout en schepenen van Leiderdorp ten behoeve van Anthonie van Beeck 1738, en Gerrit van Beynsdorp, 1743 2 charters 22-1 1738 mei 31 22-2 1741 23 Staat van hetgeen H. van den Bergh heeft ontvangen uit de nalatenschap van J. van Arkel (1845) 1 stuk Bijlage Situatieschets van de locatie van de heerlijkheid Zuid-Polsbroek